1. آناتومی اولیه
  2. عملکرد قلب
  3. دریچه ها
  4. سیستم الکتریکی قلب
  5. عروق خونی

 

قلب انسان صد هزار بار در روز می زند و 5000 گالون خون را در هر شبانه روز در بدن به جریان درمی آورد. وظیفه قلب رساندن خون حاوی اکسیژن و مواد مغذی به بافت های بدن و انتقال پسماندهاست. در این مقاله به تشریح عملکرد حیاتی این عضو شگفت انگیز در بدن می پردازیم.

قلب ماهیچه ای تقریبا به اندازه یک مشت بسته است. این عضو در وسط سینه و کمی متمایل به سمت چپ آن قراردارد.

با انقباض قلب، خون در سراسر بدن پمپاژ می شود. به علاوه، قلب خون فاقد اکسیژن را به ریه ها منتقل می کند و خون در آن جا اکسیژن دار می شود و دی اکسیدکربن خود را که پسماند فرآیند متابولیسم است، از دست می دهد.

قلب، عروق خونی و خون در کنار یکدیگر دستگاه گردش خون بدن را تشکیل می دهند. میانگین حجم خون در بدن انسان ها 5 لیتر (هشت پینت) است که دائما درسراسر بدن پمپاژ می شود.

در این مقاله به تشریح ساختار قلب، نحوه پمپاژ خون در بدن، و سیستم هدایت الکتریکی کنترل کننده این عضو می پردازیم.

 

آناتومی اولیه قلب

(نمودار قلب انسان)

 

قلب از چهار حفره تشکیل می شود.

  • دهلیزها: دو حفره بالایی که مسئول دریافت خون هستند.
  • بطن ها: دو حفره پایینی که مسئول تخلیه خون هستند.

 

دهلیز و بطن چپ به وسیله دیواره ای عضلانی به نام سپتوم از دهلیز و بطن راست جدا می شوند.

دیواره قلب از سه لایه بافت تشکیل می شود.

  • اپی کارد (لایه ای محافظ که بیشتر از بافت های همبند تشکیل شده است.)
  • میوکارد (عضله های قلب)
  • آندوکارد (لایه کشیده شده روی قسمت های داخلی قلب که از دریچه ها و حفره ها محافظت می کند.)

 

این لایه ها داخل پوشش محافظ نازکی به نام پریکارد قراردارند.

 

عملکرد قلب

 

سرعت انقباض قلب بسته به عوامل مختلف متغیر است. مثلا، قلب در حالت سکون ممکن است 60 بار در دقیقه بزند، اما این میزان ممکن است به 100 بار دقیقه (یا بیشتر) هم برسد. ورزش کردن، احساسات، تب، بیماری ها و بعضی داروها می توانند ضربان قلب را تحت تاثیر قرار دهند. برای آگاهی از سرعت «نرمال» قلب اینجا کلیک کنید.

هر دو سمت راست و چپ قلب همزمان با هم کار می کنند. سمت راست قلب خون فاقد اکسیژن را می گیرد و آن را به ریه ها می فرستد و سمت چپ خون را از ریه ها می گیرد و به سایر قسمت های بدن پمپاژ می کند.

انقباض و استراحت نوبتی دهلیزها و بطن های قلب عامل ایجاد ضربان قلب ریتمیک در بدن است.

 

(منبع تصویر: وب سایت رسمی دکتر جانا، 2016)

 

سمت راست قلب

 

  • دهلیز راست خون فاقد اکسیژن (دی اکسیژنه) را از طریق رگ هایی به نام بزرگ سیاهرگ های زیرین و زبرین (که بزرگترین رگ های بدن هستند) دریافت می کند.
  • دهلیز راست منقبض می شود و خون به بطن راست منتقل می شود.
  • بطن راست بعد از پُر شدن منقبض می شود و خون را از طریق شریان ریوی به ریه ها می فرستد که در آن جا خون دی اکسیدکربن خود را از دست می دهد و اکسیژن دار می شود.

 

سمت چپ قلب

 

  • خون بلافاصله بعد از دریافت اکسیژن از طریق شریان ریوی به دهلیز چپ برمی گردد.
  • دهلیز چپ منقبض می شود و خون را به بطن راست پمپاژ می کند.
  • بطن چپ بعد از پُر شدن منقبض می شود و خون را از طریق آئورت به داخل بدن می فرستد.

 

هر ضربان قلب به دو بخش زیر تقسیم می شود.

  • دیاستول: دهلیزها و بطن ها آزاد و پُر از خون می شوند.
  • سیستول: دهلیزها منقبض می شوند (سیستول دهلیزی) و خون را به داخل بطن ها پمپاژ می کنند. سپس دهلیزها آزاد می شوند و این بار بطن ها منقبض می شوند (سیستول بطنی) و خون را از قلب به بیرون پمپاژ می کنند.

 

وقتی خون از طریق شریان ریوی به سمت قلب فرستاده می شود از درون مویرگ های بسیار ریزی روی سطح کیسه های هوایی عبور می کند. اکسیژن به داخل این مویرگ ها جاری می شود و دی اکسید کربن  از داخل مویرگ ها به کیسه های هوایی وارد می شود و در آن جا از راه بازدم خارج می شود.

ماهیچه های قلب نیز به دریافت خون حاوی اکسیژن نیازمندند. این ماهیچه ها به وسیله شریان های کرونری روی سطح قلب تغذیه می شوند.

نبض را می توان در نقاطی که خون از نزدیکی سطح بدن (مانند مچ دست یا گردن) عبور می کند احساس کرد. در واقع نبض همان هجوم خون در حین پمپاژ توسط قلب در بدن است. برای آشنایی با نحوه گرفتن نبض اینجا را کلیک کنید.

 

 

دریچه های قلب

 

(شکل دریچه های قلب)

(منبع: دانشگاه اوپن ساکس، آناتومی و فیزیولوژی، 2013)

 

قلب چهار دریچه دارد که وظیفه تضمین جریان خون در یک جهت را برعهده دارند.

 

دریچه قلب: بین بطن چپ و آئورت

دریچه میترال: بین دهلیز چپ و بطن چپ

دریچه ریوی: بین بطن راست و شریان ریوی

دریچه سه لتی (تریکوسپید): بین دهلیز راست و بطن راست

 

بیشتر مردم با صدای ضربان قلب آشنا هستند که به آن صدای lub-dub می گویند. صدای اول (lub) با بسته شدن دریچه های سه لتی و میترال تولید می شود و صدای دوم (dub) با بسته شدن دریچه های ریوی و آئورت تولید می شود.

 

سیستم الکتریکی قلب

 

برای پمپاژ خون در داخل بدن باید هماهنگی فوق العاده ای میان عضله های قلب وجود داشته باشد. به عبارت دیگر، خون باید در جهت صحیح، در زمان مناسب و با فشار مناسب پمپاژ شود. فعالیت قلب توسط ضربات الکتریکی هماهنگ می شود.

سیگنال الکتریکی از گره سینوسی-دهلیزی (یا سینوسی/SA)، که پیس مِیکر قلب است و در بالای دهلیز راست قراردارد، آغاز می شود. این سیگنال سبب منقبض شدن دهلیزها می شود و درنتیجه خون به داخل بطن ها پمپاژ می شود.

سپس ضربه الکتریکی به نقطه ای از سلول ها در پایین دهلیز راست می رسد که به آن گره دهلیزی-بطنی (AV) گفته می شود. این سلول ها نقش دروازه را برعهده دارند و با کاهش سرعت سیگنال از انقباض همزمان بطن ها و دهلیزها جلوگیری می کنند، زیرا بین انقباض دهلیزها و بطن ها باید تاخیر اندکی وجود داشته باشد.

از این نقطه به بعد سیگنال از داخل فیبرهای مخصوصی به نام فیبرهای پورکنژ (Purkinje) که در داخل دیواره های بطنی قرار دارند عبور می کند. این فیبرها، ضربه را به ماهیچه قلب می رسانند و سبب منقبض شدن بطن ها می شوند.

 

عروق خونی

 

سه نوع عروق خونی در بدن وجود دارند.

  • سرخرگ ها: سرخرگ ها مسئولیت انتقال خون حاوی اکسیژن از قلب به سایر نقاط بدن را برعهده دارند. سرخرگ ها قوی و انعطاف پذیر هستند و درنتیجه می توانند خون را در داخل دستگاه گردش خون حرکت دهند. دیواره های ارتجاعی سرخرگ ها در حفظ ثبات فشار خون نیز موثرند. هر سرخرگ به چندین سرخرگچه تقسیم می شود.
  • سیاهرگ ها: سیاهرگ ها خون فاقد اکسیژن را به قلب باز می گردانند و هرچه به قلب نزدیک تر می شوند اندازه شان بزرگتر می شود. دیواره های سیاهرگ ها از سرخرگ ها نازک تر است.
  • مویرگ ها: مویرگ ها وظیفه اتصال کوچکترین سرخرگ ها به کوچکترین سیاهرگ ها را برعهده دارند. دیواره های مویرگ ها بسیار نازک هستند و به این ترتیب می توانند ترکیباتی مانند دی اکسیدکربن، آب، اکسیژن، پسماند و مواد مغذی را با بافت های مجاور مبادله کنند.

 

خلاصه

 

اگرچه توجه زیادی به قلب خود نداریم اما قلب عضوی حیاتی و بسیار قدرتمند است. قلب دائما اکسیژن و مواد مغذی را به نقاط مختلف بدن پمپاژ می کند و هیچ وقت استراحت نمی کند. قلب که چند ماهیچه از آن پشتیبانی می کنند و به کمک سیگنال های الکتریکی همگام سازی می شود، یکی از ظریف ترین شاهکارهای مهندسی در طبیعت است.